Sản phẩm do AI tạo ra (ChatGPT, Midjourney): Có được bảo hộ Bản quyền tại Việt Nam?

Chưa bao giờ việc tạo ra một bài viết chuẩn SEO, một bức tranh nghệ thuật hay một đoạn video quảng cáo lại trở nên dễ dàng và nhanh chóng đến thế. Chỉ với vài câu lệnh (prompts) đơn giản trên ChatGPT, Midjourney, Stable Diffusion hay Suno, bất kỳ ai cũng có thể tạo ra những ấn phẩm truyền thông ấn tượng chỉ sau vài giây.

Tuy nhiên, sự bùng nổ của Trí tuệ nhân tạo tạo sinh (Generative AI) đang đặt các doanh nghiệp, agency truyền thông và nhà sáng tạo nội dung tại Việt Nam trước những bài toán pháp lý hóc búa chưa từng có tiền lệ: "Tác phẩm do AI vẽ ra hoặc viết ra có được Cục Bản quyền tác giả cấp văn bằng bảo hộ không? Nếu đối thủ lấy nguyên văn hình ảnh, bài viết AI của công ty đi bán hàng thì có kiện được không? Và doanh nghiệp có nguy cơ bị kiện ngược vì AI vi phạm bản quyền dữ liệu của người khác hay không?"

Hãy cùng các Luật sư chuyên ngành Sở hữu trí tuệ tại TrustLawyer phân tích ranh giới pháp lý theo Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi 2022 và thông lệ quốc tế hiện nay.

1. Nguyên tắc cốt lõi: AI KHÔNG THỂ là "Tác giả" theo luật Việt Nam

Căn cứ theo quy định tại khoản 1 Điều 12a Luật Sở hữu trí tuệ số 50/2005/QH11 (sửa đổi, bổ sung năm 2022):

"Tác giả là người trực tiếp sáng tạo ra một phần hoặc toàn bộ tác phẩm văn học, nghệ thuật và khoa học."

Theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015 và hệ thống pháp luật Việt Nam, thuật ngữ "người" ở đây được hiểu duy nhất là cá nhân (thể nhân - con người cụ thể có năng lực hành vi dân sự). Hệ thống AI, thuật toán hay máy móc dù thông minh đến đâu cũng chỉ là công cụ công nghệ, không có tư cách pháp lý, không có ý chí sáng tạo độc lập và không thể gánh vác các quyền nhân thân hay nghĩa vụ pháp lý.

👉 Hệ quả pháp lý trực tiếp:

• Bạn không thể đăng ký quyền tác giả đứng tên AI tại Cục Bản quyền tác giả;
• Các sản phẩm thuần túy do AI tạo ra hoàn toàn (100% AI-generated) từ câu lệnh prompt cơ bản sẽ không được pháp luật bảo hộ quyền tác giả;
• Nội dung này mặc nhiên rơi vào miền công cộng (Public Domain). Đồng nghĩa với việc bất kỳ ai (kể cả đối thủ cạnh tranh) cũng có quyền sao chép, phân phối lại hoặc thương mại hóa mà không bị coi là hành vi xâm phạm bản quyền.

2. Ranh giới mong manh: Phân biệt "AI-generated" và "AI-assisted"

Cơ quan quản lý bản quyền tại Việt Nam và các quốc gia tiên tiến (như Văn phòng Bản quyền Hoa Kỳ - USCO) hiện đang áp dụng nguyên tắc phân loại mức độ can thiệp sáng tạo của con người:

Trường hợp 1: Tác phẩm do AI tự tạo (AI-generated works) - KHÔNG ĐƯỢC BẢO HỘ

Là trường hợp con người chỉ đóng vai trò là "người ra lệnh" (prompter): bạn nhập vào một câu lệnh mô tả (ví dụ: "Hãy vẽ bức tranh cô gái mặc áo dài đứng dưới hoa sen phong cách sơn dầu") và toàn bộ bố cục, đường nét, màu sắc do thuật toán tự động tính toán tổng hợp ra. Sự đóng góp của con người ở đây chỉ là ý tưởng thô, mà theo nguyên tắc cơ bản của luật SHTT: Ý tưởng không được bảo hộ, chỉ có hình thức thể hiện ý tưởng mới được bảo hộ.

Trường hợp 2: Tác phẩm có sự hỗ trợ của AI (AI-assisted works) - ĐƯỢC BẢO HỘ PHẦN CON NGƯỜI SÁNG TẠO

Là trường hợp con người sử dụng AI tương tự như một công cụ hỗ trợ kỹ thuật (như cọ vẽ, máy ảnh, hay phần mềm Adobe Photoshop):

• Con người tự tay lên kịch bản, bản phác thảo (sketch), phối cảnh chi tiết;
• Dùng AI để tạo một vài chi tiết nền hoặc texture;
• Sau đó, tác giả con người trực tiếp can thiệp sâu: chỉnh sửa bố cục, cắt ghép nhiều lớp (layer), vẽ đè, cân chỉnh màu sắc và trau chuốt từng chi tiết độc lập.

Trong trường hợp này, phần đóng góp sáng tạo độc lập của con người sẽ được cấp quyền tác giả. Tuy nhiên, khi nộp hồ sơ xin cấp Giấy chứng nhận, tác giả có nghĩa vụ phải giải trình trung thực phần nào do con người sáng tạo và phần nào do công nghệ AI tạo ra.

3. Ba rủi ro pháp lý "chí mạng" khi doanh nghiệp thương mại hóa nội dung AI

1. Nguy cơ bị kiện vì AI "đạo nhái" tác phẩm của nghệ sĩ khác

Các mô hình AI được đào tạo bằng cách nạp hàng tỷ hình ảnh, văn bản được thu thập từ internet mà đa phần chưa được sự đồng ý của tác giả gốc. Khi AI sinh ra hình ảnh có độ trùng lặp hoặc tương đồng đáng kể (substantially similar) với một tác phẩm đã được đăng ký bảo hộ, doanh nghiệp sử dụng hình ảnh đó vào bao bì, quảng cáo có thể bị kiện đòi bồi thường thiệt hại hàng trăm triệu đồng theo Điều 28 Luật SHTT.

2. Tranh chấp hợp đồng giữa Khách hàng và Agency thiết kế

Nhiều doanh nghiệp chi trả hàng chục, hàng trăm triệu đồng cho các Agency để thuê sáng tạo Logo, Bộ nhận diện thương hiệu hoặc Linh vật (Mascot). Nếu Agency lén lút sử dụng Midjourney để tạo ra sản phẩm chỉ trong vài phút, doanh nghiệp sẽ không thể đăng ký nhãn hiệu độc quyền tại Cục Sở hữu trí tuệ vì thiếu tính sáng tạo độc lập. Điều này dễ dẫn đến tranh chấp vi phạm hợp đồng dịch vụ và hủy bỏ thanh toán.

3. Vi phạm Điều khoản sử dụng (Terms of Service) của công cụ AI

Hầu hết các nền tảng AI (như Midjourney, ChatGPT, Canva) đều phân định rất rõ quyền thương mại: các gói tài khoản miễn phí thường chỉ cho phép sử dụng phi thương mại (Non-commercial use). Doanh nghiệp mang hình ảnh tạo từ tài khoản miễn phí đi in ấn bao bì kinh doanh sẽ trực tiếp vi phạm hợp đồng sử dụng dịch vụ với nhà cung cấp phần mềm.

4. Bảng đối chiếu mức độ bảo hộ pháp lý

5. Checklist 5 nguyên tắc "vàng" giúp doanh nghiệp an toàn khi dùng AI

1. Không dùng 100% sản phẩm AI thô cho tài sản cốt lõi: Tuyệt đối không dùng ảnh AI nguyên bản làm Logo thương hiệu, Nhãn hiệu hàng hóa, Bao bì độc quyền hoặc Mascot đại diện;
2. Lưu trữ đầy đủ bằng chứng sáng tạo (Proof of Creation): Lưu lại toàn bộ lịch sử câu lệnh (prompt logs), các file thiết kế gốc còn nguyên layer (PSD, AI), các bước phác thảo tay để chứng minh quá trình lao động trí tuệ của con người khi có tranh chấp;
3. Kiểm tra quyền thương mại (Commercial License): Luôn đăng ký và sử dụng các gói tài khoản trả phí bản quyền doanh nghiệp (Enterprise / Commercial Plan) của các công cụ AI;
4. Rà soát trùng lặp trước khi công bố: Sử dụng các công cụ tìm kiếm hình ảnh đối chiếu (Reverse Image Search) để đảm bảo tác phẩm AI không vô tình đạo nhái một thương hiệu đã tồn tại;
5. Ràng buộc trách nhiệm trong hợp đồng dịch vụ: Khi thuê Agency hoặc Freelancer, cần quy định rõ điều khoản: "Bên nhận việc cam kết không sử dụng AI tạo sinh để tạo ra sản phẩm trừ khi có sự chấp thuận bằng văn bản của Khách hàng, và phải bảo đảm tính độc quyền sở hữu trí tuệ của tác phẩm".

6. Lời khuyên từ Luật sư Sở hữu trí tuệ TrustLawyer

Trí tuệ nhân tạo là một trợ thủ đắc lực giúp doanh nghiệp tối ưu chi phí và tăng tốc độ sản xuất, nhưng nếu không nắm vững ranh giới pháp lý, doanh nghiệp có thể phải trả giá đắt bằng các vụ kiện vi phạm bản quyền hoặc mất trắng tài sản thương hiệu vào tay đối thủ.

Nếu bạn đang chuẩn bị ra mắt một sản phẩm, thương hiệu hoặc phần mềm có ứng dụng AI, hãy kết nối ngay với các Luật sư chuyên sâu về Sở hữu trí tuệ & Công nghệ số tại TrustLawyer để:

• Thẩm định khả năng bảo hộ độc quyền của tác phẩm trước khi đầu tư hàng tỷ đồng quảng bá;
• Rà soát điều khoản sở hữu trí tuệ trong các hợp đồng hợp tác sáng tạo nội dung;
• Tư vấn chiến lược kết hợp giữa sáng tạo của con người và công cụ AI để được cấp Giấy chứng nhận quyền tác giả hợp pháp.